CONDITIONS AND FEATURES OF DEFINING BORDER TERRITORIES OF THE SECOND RZECZPOSPOLITA
DOI:
https://doi.org/10.32782/2307-7778/2025.2.11Keywords:
Second Polish-Lithuanian Commonwealth, border territories, state border, administrative and legal regulation, demarcation, interwar period, border policy, securityAbstract
The purpose of the article is to analyze the historical-political, administrative-legal and geographical conditions of the formation of the border territories of the Second Rzeczpospolita, to find out the features of their definition and functioning in the interwar period. Research methodology. The study uses a combination of general scientific and special-historical methods. The historical-genetic method is used to trace the process of forming border territories; the historical-comparative method is used to compare approaches to defining borders in different areas; the geographical method is used to analyze natural and spatial factors. The systematic approach made it possible to consider border territories as a component of the political-administrative structure of the state. A critical analysis of sources and regulatory legal acts of the Second Rzeczpospolita was also applied. The scientific novelty of the study lies in the comprehensive consideration of the process of determining the border territories of the Second Polish-Lithuanian Commonwealth through theprism of a combination of political, administrative-legal, geographical and security factors. The work clarifies the content and functions of border zones in the system of state administration of interwar Poland, identifieskey stages in the formation of their borders and analyzes the features of the application of legal mechanisms for their determination. For the first time, the regulatory and legal framework that regulated the status of border territories in the specified period has been generalized and systematized. Conclusions. The determination of the border territories of the Second Polish-Lithuanian Commonwealth was determined by a combination of international political, administrative-legal, geographical and security factors. The process of forming border zones took place in stages and was accompanied by the conclusion of international agreements, demarcation of borders and the creation of a security system. The regulatory and legal framework that regulated the regime of border territories played a special role.
References
Oleszkowicz R. Z zagadnień rozwoju struktur terenowych polskiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w okresie walki o granicę wschodnią (1918–1922) / Wywiad i kontrwywiad II Rzeczpospolitej w walce o granicę wschodnią w latach 1918–1922. Warszawa, 2021. S. 9–37.
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 stycznia 1999 roku o uczczeniu pamięci Romana Dmowskiego. Monitor Polski. 15 stycznia 1999 r. S. 1.
Memoriał w sprawie uznania niepodległości Polski złożony przez R. Dmowskiego rządowi rosyjskiemu na ręce Ambasadora w Paryżu. Polityka polska i odbudowanie państwa. T. 2. Warszawa, 1989. S. 210.
Pajewski J. Wokół sprawy polskiej. Paryż-Lozanna-Londyn, 1914–1918. Poznań 1970. S. 133.
Tekst deklaracji zob. R. Dmowski. Polityka polska i odbudowanie państwa. T. 2. Warszawa, 1989. S. 213–214.
Dmowski R. Pełny tekst dokumentu zob. Nota Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu do Ministrów Państw Sprzymierzonych przed Konferencją Międzysojuszniczą Roku 1917. Polityka polska i odbudowanie państwa. T. 2. Warszawa, 1989. S. 290.
Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybór dokumentów 1866–1925 / red. H. Janowska, T. Jędruszczak. Warszawa, 1984. S. 410.
Biala księga bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa, 2013. 265 s.
Rozporządzenie Rady Obrony Państwa z dnia 20 lipca 1920 r. w przedmiocie ochrony granic. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 64. Poz. 426. S. 1104–1106.
Zbiór ustaw, rozporządzeń i tymczasowych przepisów obowiązujących straż celną pełniącą ochronę północnych, zachodnich i południowych granic Rzeczyp. Polskiej. Wydanie drugie nieoficjalne rozszerzone i uzupełnione według stanu z dnia 1. października 1926 r. Opracował Krywieńczyk Ludomir Komisarz Straży Celnej Kierownik Komisarjatu Straży Celnej Lubliniec-północ. Lubliniec: Nakładem autora, 1926. 371 s.
Obwieszczenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 listopada 1928 r. o sprostowaniu błędów w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o Straży Granicznej. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 94. Poz. 835. S. 2037–2038.
Polsko-niemiecki układ o górnośląskim pasie pogranicznym, zatwierdzony ustawą z dnia 9 lipca 1924 r. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 72/24. Poz. 708. S. 1076–1083.
Tomaszewski B. Granica państwowa między Rzecząpospolitą Polską i Królestwem Rumuni 1921–1939. Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia. Nr 1–2/2013. S. 225–240.
OBWIESZCZENIE Wojewody Tarnopolskiego z dnia 1 sierpnia 1924 L. WB. 6686/pr. o wprowadzeniu w życie na terytorjum Województwa Tarnopolskiego Rozporz. Rady Obrony Państwa z dnia 20 lipca 192U r. w sprawie ochrony granic (Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej ex 1921 Nr. 77 poz . 529). Dziennik Urzędowy Wojewodztwa Tarnopolskiego. Tarnopol, 1 sierpnia 1924. S. 3–4.
Zbiór pzrepisów administracyjnych. Podręcznik dla szkolenia na posterunlach i w komisariatach. Warszawa: Drukem «Gazety administracji i policji państwowej», 1930. 647 s.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o Straży Granicznej. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 37. Poz. 349. S. 765–774.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 października 1932 r. w sprawie zmiany niektórych postanowień rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o Straży Granicznej. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 89. Poz. 749. S. 1810.
Oświadczenie Rządowe z dnia 29 grudnia 1926 r. w sprawie złożenia przez Portugalję w Sekretarjacie Ligi Narodów dokumentu ratyfikacyjnego protokółu, dotyczącego poprawki do art. 393 Traktatu Pokoju, podpisanego w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. oraz odpowiednich artykułów innych traktatów pokoju. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 13. 1927. Poz. 105. S. 124.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1921 r. o rozciągnięciu mocy obowiązującej rozporządzenia Rady Obrony Państwa z dnia 20 lipca 1920 r. w sprawie ochrony granic na województwa: nowogródzkie, wołyńskie i poleskie oraz na powiat grodzieński, województwa białostockiego. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Ex 1921 Nr. 77. Poz. 529. S. 1396.
Ogłaszając o powyższem, podaję niżej do powszechnej wiadomości granice stref nadgranicznej i granicznej na terytorjum Województwa Tarnopolskiego. Dziennik Urzędowy Wojewodztwa Tarnopolskiego. Tarnopol, 1 sierpnia 1924. S. 5.
Обіжники, розпорядження та листування з інспектором прикордонної охорони, воєводськими округами про визначення прикордонних меж Польщі, том І. ЦДІАЛ України. Ф. 162. Оп. 1. Спр. 19. 165 арк.
Konwencja graniczna polsko-niemiecka. Czaty. Warczawa, 10 lutego 1926. Nr. 5. S. 11.
Władze administracji ogólnej o ochronie granicy. Czaty. Warczawa, 1 lutego 1926. Nr. 3. S. 15.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 grudnia 1927 r. o granicach Państwa. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nr. 117/1927. Poz. 996. S. 1660–1663.
K. F. Nasza granica morska. Czaty. Warczawa, 20 stycznia 1926. Nr. 3. S. 5.
Kozłowski P. Wpływ Rusi Zakarpackiej na stan bezpieczeństwa wewnętrznego II RP w świetle materiałów straży granicznej 1936–1939. Artykuły dotyczące formacji granicznych z lat 1918–1939. URL: https://muzeumsg.strazgraniczna.pl/muz/publikacje/1918–1939/10085,Publikacje-1918–1939.html.
Baniewicz M. Wybrane problemy wywiadu Straży Granicznej w latach 1934–1935. Problemy Ochrony Granic. Biuletyn. Nr. 12 (2000). S. 7–22.
Kozłowski P., Szopa G. Dawna granica polsko-czechosłowacka w rejonie Howerli. Artykuły dotyczące formacji granicznych z lat 1918–1939. URL: https://muzeumsg.strazgraniczna.pl/muz/publikacje/1918–1939/10085,Publikacje-1918–1939.html.
Borucki T., Troll M. Znaki graniczne. Rozgraniczenie II Rzeczypospolitej z Rumunią w świetle źródeł archiwalnych i eksploracji terenowej. Cz. II. Geodeta. 2014. Październik. Nr. 10 (233). S. 42–46.
